Prehistorisch 2500-1 v.Chr.
Het betreft hier een bronzen dolkje. Het dolkje is langwerpig en verjongt richting de punt, waardoor een uitgerekte driehoekige vorm ontstaat met vleugels aan de basis. Aan weerszijden van de op deze wijze ontstane middenrib is op sommige plekken vaag een groeflijn waar te nemen. De punt is grotendeels bewaard evenals (een deel van) de ...
h 2016/5.2
dolk ; tongdolk
Rijksmuseum van Oudheden
opgenomen in de Kroniek over Zuid-Holland (2017) Tekst: Een prehistorisch dolkje op de parkeerplaats Eind 2015 vond dhr. V.J. Kievit uit Wassenaar een bijzondere vondst op een bijzondere plek. Tussen de stenen van het parkeerterrein van winkelcentrum Leidsenhage bij Leidschendam lag nu eens geen modern afval, maar een koperen of bronzen dolkje. Het dolkje werd gevonden op de parkeerplaats aan de Heuvelweg, tussen Lavendel en Weigelia. Het bevond zich aan de oppervlakte, half tussen een kier van de bestrating van het wegdek. De vinder heeft geen sporen van graafwerkzaamheden in de buurt waargenomen. Het is op zijn minst opvallend te noemen dat een dergelijke vondst op deze plaats voorkomt. De heer Kievit schonk zijn vondst in april 2016 aan het museum, samen met een vuurstenen sikkel die reeds eerder door hem en zijn vader bij Wassenaar was gevonden en in de Archeologische Kroniek van 1979 is beschreven. Het dolkje kreeg inventarisnummer h 2016/5.2, de sikkel h 2016/5.1. Het dolkje is 132 mm lang, 24 mm breed en maximaal 4 mm dik. Het is langwerpig van vorm en verjongt richting de punt, waardoor een uitgerekte driehoekige vorm ontstaat met vleugels aan de basis. Aan weerszijden van de op deze wijze ontstane middenrib is op sommige plekken aan één zijde vaag een groeflijn waar te nemen. De punt is grotendeels bewaard, evenals (een deel van) de greeptong of angel. Een groot deel van de basis (een van de vleugels) is weggebroken en gecorrodeerd. Het stuk is groen gepatineerd, met sommige actieve (corrosie) vlekjes. Daaronder en op de breuken is de originele kleur te zien. Aan een zijde lijkt de patinering en corrosie weggebroken. De samenstelling van het metaal kon met behulp van een XRF-analyse worden vastgesteld. Het doel van de XRF-analyse was voornamelijk vast te stellen of dit een koperen dolk was. Mocht het een koperen dolk zijn geweest, dan zou een datering in het laat-neolithicum en in relatie tot de Klokbekercultuur in zicht zijn (2500-2000 v.Chr). De vorm en het formaat van dit dolkje is echter weinig typisch voor die periode. Tongdolken hebben veelal nietgaten als bevestiging aan een greep of (soms in combinatie) een greeptong die zich vaak wat meer geleidelijk verjongt, waardoor eerder een lozenge-achtige vorm ontstaat. Daarentegen zijn er ook slankere exemplaren, zoals die uit het Klokbekergraf van Exloo of de dolken van Ede-Ginkelse heide en Ede-Kwekerij. De meeste overeenkomsten vertoont het stuk met de tongdolk van Exloo, ook wat betreft de middenrib (Butler en Van der Waals 1966), maar bij deze exemplaren is er vaak sprake van een opgehamerde rand aan de greeptong. De XRF-analyse bevestigde de twijfels en gaf aan dat er sprake is van tinbrons, met in dit geval een bijmenging van 14-16% tin (20-4-2017/RCE). Dit betekent dat het dolkje mogelijk niet dateert uit het neolithicum. De mate waarin er tin bijgemengd is duidt eerder op de bronstijd, of nog later. In die zin mogen de ijzertijd en de Romeinse tijd evenmin uitgesloten worden. Anderzijds komen we er steeds meer achter (pers. Comm David Fontijn) dat er ook tongdolkjes zijn met een relatief forse bijmenging van tin. Een neolithische ouderdom kunnen we dan ook nog niet uitsluiten. De patinering van het dolkje komt niet overeen met een vondst uit ‘natte context’. Dat zou overigens wel passen bij het verdere patroon van tongdolkjes, waarbij de meeste uit graven lijken te komen (Fontijn, 2002,67). Er is geen reden om te twijfelen aan het verhaal van de vinder, maar de vindplaats is op zijn minst opmerkelijk te noemen. Dat biedt ruimte aan een aantal scenario’s. Het zou kunnen dat iemand in 2015 een prehistorisch object is verloren op parkeerplaats Leidsenhage. Dit lijkt onwaarschijnlijk, maar omdat het stuk tussen de bestrating zat is het niet onmogelijk. Het is ook mogelijk dat het dolkje is meegekomen met aangevoerde grond of zand bij de bouw, of bij werkzaamheden op het terrein in het verleden. Een derde optie is dat het dolkje ook daadwerkelijk van deze plek komt en bij de werkzaamheden is verplaatst en zo tussen de bestrating terecht is gekomen. Dat is niet onwaarschijnlijk aangezien er begin 2016 onderzoek is gedaan bij winkelcentrum Leidsenhage (opgraving Leidsenhage-Berberis), waarbij sporen van de Vlaardingen-cultuur zijn aangetroffen. Eerder was dat natuurlijk al zo te Leidschendam waar een Vlaardingen-nederzetting is opgegraven met daarbij sporen van de Enkelgrafcultuur (Amkreutz 2013 en verwijzingen). Deze gaat vooraf aan de Klokbekercultuur met zijn tongdolkjes. Ook later bewoning is op de strandwallen niet ongebruikelijk. In de toekomst zal een nauwkeurige analyse van de vorm in combinatie met de metaalsamenstelling hopelijk wel licht op type en ouderdom kunnen werpen. Helaas zal de context van deze vondst ons wellicht altijd parten blijven spelen. Omdat dit soort objecten echter vrij zeldzaam is verdient het dolkje toch de aandacht, ook al is het met een vraagteken. Literatuur: Amkreutz, L.W.S.W., 2013: Appendices to: Persistent traditions. A Long-term perspective on communities in the process of Neolithisation in the Lower Rhine Area (5500-2500 cal BC), Leiden (Sidestone Press). Butler, J.J. & J.A. van der Waals, 1966: Bell beakers and early metalworking in the Netherlands, Palaeohistoria 12, 41-139. Fontijn, D.R., 2002: Sacrifical landscapes. Cultural biographies of persons, objects and ‘natural’ places in the Bronze Age of the southern Netherlands, c. 2300-600 BC, Leiden (Analecta Praehistorica Leidensia 33/34). Afbeelding 1a en b Voor- en achteraanzicht van het dolkje Afbeelding 2 Opname van het dolkje. Duidelijk te zien is de middenrib, geflankeerd oor een groef Afbeelding 3 Opname onder strijklicht. Duidelijk te zien is de middenrib, geflankeerd door de groef en de corrosie van het metaal